Handhaving wordt onderscheiden in een preventief en een repressief traject. Preventieve handhaving geschiedt over het algemeen in de vorm van voorlichting, toezicht en controles, zoals bijvoorbeeld publicaties, bedrijfsbezoeken en bezoeken van bouwlocaties, maar ook het bekijken van luchtfoto’s en het maken van milieuvluchten zijn vormen van preventieve handhaving. Het toezicht en de controles vinden plaats zonder dat daartoe aanleiding bestaat in de vorm van een concrete verdenking dat regels worden overtreden.

Wordt tijdens het preventieve traject een overtreding geconstateerd en deze kan ongedaan gemaakt worden, dan wordt in de regel de overtreder voorgelicht over het gewenste nalevingsgedrag en worden afspraken gemaakt over het beëindigen van de illegale situatie. Worden deze afspraken niet (tijdig) nagekomen, dan start het repressieve handhavingstraject. Bij het repressieve handhavingstraject is er sprake van een concrete overtreding. Het is gericht op het beëindigen van de illegale situatie, het ongedaan maken van de gevolgen en het voorkomen van (nieuwe) overtredingen. Daartoe heeft de gemeente een aantal bestuursrechtelijke handhavingsinstrumenten. Naast de bestuursrechtelijke handhavingsinstrumenten zijn er strafrechtelijke en privaatrechtelijke instrumenten.

Programmatisch handhaven

Om uiteenlopende redenen is het niet mogelijk om in alle omstandigheden alle overtredingen van wet- en regelgeving te handhaven. Daarom moeten er prioriteiten worden gesteld. Een goed handhavingsbeleid betekent dat er gedegen en bewuste keuzes gemaakt zijn; wat gaan we handhaven, wat doen we eerst, wat doen we later en wat doen we niet.

Een methode om dit te bereiken is ‘Programmatisch handhaven’, dat uitgaat van een zich herhalend, cyclisch proces gedurende een bepaalde looptijd. Het zich repeterende karakter maakt het mogelijk om het beleid periodiek te toetsen en zo nodig bij te stellen. Op deze manier wordt het handhavingsbeleid gevormd, dat als basis dient voor het jaarlijkse uitvoeringsprogramma. In het uitvoeringsprogramma komen de taken, projecten, doelstellingen, ambities en het ambitieniveau per thema aan de orde. Verder wordt het uitvoeringsprogramma gevolgd door uitvoering, monitoring en terugkoppeling.
De cyclus om tot een uitvoeringsprogramma te komen wordt jaarlijks doorlopen. Door een juiste uitvoering van de programmatische aanpak leidt dit tot het bereiken van de ambitieniveaus. We spreken hierbij van een adequaat handhavingsniveau. Dankzij het handhavingsbeleid en de jaarlijkse uitvoeringsprogramma’s zijn het niet meer de incidenten die bepalen wanneer de gemeente achteraf met handhavingsproblemen wordt geconfronteerd, maar bepaalt de gemeente vooraf het beleid. Door programmatisch handhaven krijgt de handhaving een meer preventief karakter en wordt voorkomen dat de handhaving zich hoofdzakelijk richt op situaties die al uit de hand zijn gelopen.